عەبدوڵڵا ئۆجەلان

لە مانیفستۆى شارستانێتى دیموکراتیک (بەرگرینامەی پێنجەم) وەرگیردراوە

 

 

سهربارى سهرجهم ئاسیمیلاسیۆن، داگیرکارىو فهتحکارییهکانى هێزهباڵادهستهکان، لهسهرووى ههمووشیانه‌‌وهفهتحکارى قه‌‌ومى عهرهب، تورکو فارس، بهڵام بهکۆمهڵگابوونى کوردهیهکهمینهکان لهچاخى ناوین پهرهسهندنى بهخۆیه‌‌وهبینى. کۆمهڵگاى قهبیله‌ ‌و جهماعهت بهئاراستهى کۆمهڵگاى قه‌‌وم خۆیان بهره‌‌و پێشه‌‌وهدهبرد. ئه‌‌و کێشانهى سهریانههڵدا کێشهکانى زادهى ده‌‌وڵهتو دهسهڵاتى پلهدارى بوو کهبۆ سهرجهم کۆمهڵگاکان جێگاى باس بوو. دهتوانین بڵێین؛ کاتێک کۆمهڵگاى کورد چاخى ناوینى بڕى لهزۆر کۆمهڵگاکانى ئه‌‌و سهردهمهپێشکه‌‌وتووتر بوو. بهئهندازهى ئه‌‌و کێشانهى دووچارى هاتووهوهڵامیش دهداته‌‌وه، بگرهلهچارهسهرکردنى کێشهکانیدا پێشهنگایهتى بۆ چهندین کۆمهڵگاش دهکرد. ‌وێڕاى سهرجهم هێرش، دهستدرێژى، داگیرکارىو چه‌‌وساندنه‌‌وهکانى فهتحکاران، تێکۆشانى بهرگرى خۆیى کۆمهڵگاو ژیانى ئازاد بێوچان بهرده‌‌وام بوو. بهمجۆرهکێشهیهکى جددی بوونو کۆیلایهتیهکى زۆر جیاوازتر لههاوشێوهکانى جێگاى باس نهبوو.

لهسهردهمى سهرمایهداریدا ئه‌‌و دۆخهبهشێوهیهکى ریشهیى گۆڕاوه‌. لهبهرئه‌‌وهى خۆى بهگوێرهى یاساى زۆرترین قازانج رێکنهخست، بهشێوهى ده‌‌وڵهت ـ نهته‌‌وهنهبوو بهدامهزراوهیىو پیشهسازى سهفهربهر نهکرد گهلى کورد خۆى لهبهرامبهر هێرشى ههمهلایهن، داگیرکارى، چه‌‌وسانه‌‌وه، ئاسیمیلاسیۆنو ژینۆسایدى ده‌‌وڵهت ـ نهته‌‌وهدهسهڵاتدارهکان، قۆرخکاریهکانى سهرمایهدارىو ههژموونگهراکانى سیستهم بینیه‌‌وه‌. ئه‌‌و دۆخهش لهگهڵ هیچ یهکێک لهرووداوهکانى فهتحکردنى کیشوهرى ئهمریکاى سهدهى شازدهههمو کۆلۆنیکردنى ئاسیا لهسهدهى ههژدهههم و داگیرکردنى ئهفریقیا لهسهدهى نۆزدهههم بهراورد ناکرێت. ئه‌‌وواقیعهزاڵهى مۆرکى خۆى لهژیانى کۆمهڵگای کورده‌‌وارى داوهزۆر جیاوازتر بوو. ئه‌‌و رژێمهى حوکمڕانى کوردانى دهکرد رژێمێکى قڕکردنو لهناوبردن بوو کهبهر لهههموو شتێک دانى بهبوونێک دانهدهنا کهناوى کورد بێت، ئهگهر بوونیشى ههبێت ئه‌‌وا بهئامانجى تواندنه‌‌وهى لهناو بۆتهى خۆیدا خۆى رێکخستووه، بهبایهخه‌‌وهکۆڵهکهناوخۆیىو دهرهکیهکانى ئاواکردووه‌ ‌و بووهبهدامهزراوه‌ ‌و بهرده‌‌وام لهمیانهى ستراتیژىو تهکتیکى پیلانگێڕانه‌‌وهبهڕێوهدهبرێت. لهسهدهى نۆزدهههمه‌‌وهکرانه‌‌وهبهرووى گڵۆڵهقورسهکهى کێشهکانو کۆمهڵکوژییهیهک لهدواى یهکهکان، لهژێر مهنگهنهىوشکى فهتحى نوێ‌ ‌و ده‌‌وڵهت ـ نهته‌‌وهکرانه‌‌وهبۆ تاڵانى سهرمایهدارى جێگاى باسه‌. مهحاڵهسیستهمێکى بهم چهشنهبهژینۆساید ئهنجامگیر نهبێت. ههڵبهتهرووداوهکانیش به‌‌و ئاراستهیهدا بوو. 

لهمۆدێرنیتهى سهرمایهداریدا ههروهک گشتى کێشهى کوردیش هه‌‌وڵیدا خۆى لهئاستى "نهته‌‌وهیى"دا بخاتهڕوو. کاتێک دهڵێن کێشهى کورد، یهکسهروهک کێشهى نهته‌‌وهیى بهبیرى مرۆڤدا دێت. لهلێکۆڵینه‌‌وهیهکى تێروتهسهل زیاتروهک پێویستیهکى ههلومهرجى سیاسى بووه‌. ئه‌‌وهههڵسهنگاندنێک بوو کهماهیهتهراستهقینهکهى لهیهکێتى یان یهکپارچهییهکهى کۆمهڵگاى ـ مێژوویى دوور بوو. پشتى بهههڵوێستێک دهبهست کهلهشێوهى خۆنواندن بوو تا دۆستان لهبازاڕ بیبینن. ههڵوێستگهلێکى دوور لهپێناسهىواقیعىو چوارچێوهى تیۆرى جێگاى باس بوو. بهڵام راستیهکهئه‌‌وهبوو کهتهنیا راستینهى کورد بهکێشهنهبوو؛ ههر کهسو ههر شتێکى پهیوهندى بهکوردێتیه‌‌وهههبوو بهکێشهدادهنرا. هیچ کهسێک نهبوو بهههستو فیکر خۆى بهکێشهدانهنێت. لهبنهڕهتدا ئه‌‌وهى کێشهبوو سهبارهت بهماهیهتىواقیعى ژیانکراو بوو، ههڵوێستهجیاوازهکانى سهبارهت بهچییهتىو چۆنێتى سروشتى کۆمهڵگاى کورد بوو. ههڵبهتهکاتێک ههر کهسو ههموو شتێک بهکێشهدابنرێت، ناوهرۆکى کێشهکانیش لهبهرچاوان بزردهبێت، لێکۆڵینه‌‌وه‌ ‌و توێژینه‌‌وهکانیش بههایهکیان نامێنێت.

وهک کهس لهژێر بهرپرسیارێتى خۆمدا بهرده‌‌وام شکاندنى ئه‌‌و بازنهدووبارهبۆوهم بهمهسهلهى سهرهکى داناوه‌. یهکلاکردنه‌‌وهى دیاردهى کوردو روونکردنه‌‌وهى لایهنهتایبهتهکانى کهدیماگۆژیهتێکى زۆرى لهباره‌‌وهدهکرێت، بهڵام لهدۆخێکى زۆر قورستر لهره‌‌وشى دیاردا دهژیت: ناوهڕۆکى کێشهکهى پێکدههێنا. ئه‌‌و ههڵوێستانهى سهرهتا لهمیانهى گهردوونیبوونى کێشهى نهته‌‌وهیى هه‌‌وڵى پیشاندانیم دا، لهماوهیهکى کورتدا بهچهسپاندنى "کوردستان کۆلۆنییه‌" ئهنجامگیر ببوو کهئه‌‌ویش گهردوونییه‌. له‌‌و سۆنگهیهوه؛ ئه‌‌و رهچهتهیهى بۆ کێشهى کوردستانى کۆڵۆنى بیرى لێدهکرایه‌‌وهتیۆرى بهرچاوى ئه‌‌و قۆناغه‌ "رزگارى نیشتیمانى"‌و پراکتیکهبهرچاوهکهى "شهڕى رزگارى نیشتیمانى"بوو. بێگومان لهمیانهى ئه‌‌و دهسته‌‌واژه، تیۆرىو کردارانه‌‌وهزۆربهى کێشهکانى ناواخنى راستیهکهدهستهبهر کرابوون. بهڵام ههروهکو لهههر گشتیکردنێکدا جێگاى باسه، ئه‌‌و گشتیکردنهش لایهنهههڵه‌ ‌و ناته‌‌واوهکانى ئاشکرا دهبوو. بهتایبهتیش ئهگهرى دیالۆگى نێوان موخاتهبهکانى کێشهکه، ههڵوێستى کۆنکرێتى دهرههق به‌ ‌واقیعهکهى دهکرد بهناچارییهک. کاریگهریهکانى پۆست مۆدێرنیزمیش کهلهساڵانى 1990کان بهبهسهرچوونى مۆدێرنیتهلهته‌‌واوى جیهان دهستى پێکرد رۆڵى له‌‌و فشارو ئهستهمکردنهدا دهبینى. ههڵوهشانه‌‌وهى سۆسیالیزمی بونیادنراو لهراستیدا مانایهکى لهجۆرى ههڵوهشانه‌‌وهى ههژموونگهرایى ئایدیۆلۆژیاى لیبڕالیشى لهخۆوهدهگرت. ئه‌‌وهى دۆڕاو ههڵوهشایه‌‌وهسۆسیالیزم نهبوو، بهڵکو مهزههبهکانى لادانى چهپڕه‌‌وى لیبراڵ و گومڕا بوو. ههڵوێستێکى بهرجهستهتر سهبارهت بهراستینهکه، لهنزیکه‌‌وهگرێدراوى ئه‌‌و ههڵوهشانه‌‌وهیهى لیبرالی چهپڕه‌‌و بوو. لهئاکامدا چهندهلایهنى دۆگماتیک ـ پۆزیتیڤیستهکانى ناواخنى تێگهیشتنى راستینهى مارکسیستى خۆى دهدا بهدهسته‌‌وه، دهرفهتى تاوتوێکردنى راستینهى کۆمهڵگا لهمیانهى دیدگایهکى مێژوویى، فهلسهفى، هونهرىو زانستى دهڕهخسا. بهتایبهتیش لهچوارچێوهى مۆدێرنیتهدا لێکۆڵینه‌‌وه، توێژینه‌‌وه‌ ‌و راڤهکردنى سهرمایهدارى لهسهر بنهماى ههر سێکۆڵهکهسهرهکیهکهى: مهیلى زۆرترین قازانج، ده‌‌وڵهت ـ نهته‌‌وه‌ ‌و ئیندوستریالیزم لهبوارى زانستى کۆمهڵایهتیدا ماهیهتێکى قهڵهمبازانهى ههبوو. ئه‌‌و شتهى لهسهر ئه‌‌و بنهمایههاتهئاراوهشۆڕشى بوارى زانستى کۆمهڵایهتى بوو. ئیتر ئاشکرا دهبوو کهمارکسیزمو پراکتیکهکهشى سۆسیالیزمی بونیادنراو، کهخوازیاربوون خۆیانوهک زانستى کۆمهڵایهتىو سۆسیالیستى بنوێنن، لهراستیدا خۆیان لهزهنیهتى دۆگماتیک، پۆزیتیڤیستى میتافیزیکانهجیا نهکردۆته‌‌وه‌. 

کاتێک لهمیانهى ئه‌‌و دیدگا نوێیهى زانستى کۆمهڵایهتیه‌‌وهسهیرى راستینهى کوردو بونیادهبهکێشهکانى ههناوى بکرێت، ئه‌‌و کاتهدهکرێت بهشێوهیهکى بهرجهسته‌ ‌و یهکپارچهشرۆڤهبکرێت. ‌وهک چۆن دهرک بهماهیهتى دۆگماتیکانهى ههڵوێستهرههاکان کرا، دهرک به‌‌وهش دهکرا کهرێژهییکردنى زێدهڕۆییانهش مهترسى ههمان ئهنجامى دۆگماتیکانهلهخۆوهدهگرێت. لهئهنجامدا دهرفهتى پیشاندانى ههڵوێستێکى نزیکتر بهحهقیقهت سهبارهت بهراستینهى دیاردهى کوردو کێشهکانى دهڕهخسا: کهدیاردهیهکى زۆر ئاڵۆزه، پارچهکراوه‌ ‌و بهخێرایى لهناو دهچێت، کێشهکانیشى زۆر بهرفراوانو یهکپارچهیه‌. بهئهندازهى دۆخهبونیادیهکهى ریشهى مێژوویى خۆی ههیه‌. شیکارهکۆنکرێتىو بهرجهستهکان، دهرفهتى ئه‌‌و رێگهچارهبهرجهستانهى دهڕهخساند کهبههاى پراکتیکىو جێبهجێکردنى لهسهر کێشهکان بهرزتره‌.